নবীন কামান
এই বসুন্ধৰাৰ অনুপম সৌন্দৰ্যৰ আকৰ – প্রকৃতি; যি সংজ্ঞাতীত, বর্ণনাতীত আৰু কল্পনাতীত । যাৰ বিচিত্ৰতাৰে সৃষ্টিৰ অন্যতম ৰহস্য। যিটো যুগ যুগ ধৰি জীৱশ্ৰেষ্ঠ মানৱে অহৰহ উন্মোচন কৰাৰ প্ৰয়াস কৰি আহিছে নানা ৰূপত । যিয়ে মানুহৰ অনুসন্ধিৎসু মনক উদ্বেলিত কৰি আহিছে নিত্য-নৱ ৰূপত– সেয়া বিজ্ঞান, সাহিত্য অথবা সুকুমাৰ কলাৰ বিভিন্ন দিশৰ যোগেদি আৰু কেতিয়াবা আধ্যাত্মিক সাধনাৰ যোগেদি ।
প্রকৃতিৰ এই বৈচিত্ৰ্যময় আৰু ব্যাখ্যাতীত সৌন্দৰ্যই অনাদি কালৰ পৰা কবিসকলক সংবেদনশীল কৰি আহিছে। প্রাচীন কালৰে পৰা প্রকৃতিয়ে হ’ল- কবিতাৰ প্ৰথম পাঠশালা । নীলিম আকাশৰ নানান ৰূপ – শুকুলা ডাৱৰ, বৃষ্টিমুখৰ আকাশ, তৰালীভৰা জোনাকী আকাশ, ৰ’দালী আকাশ, সেউজ বসুন্ধৰা, নানা ৰঙী ফুল, কীট-পতংগ, পখিলা, শইচ ভৰপুৰ পথাৰ, চৰাই- চিৰিকটি, নদ-নদী, জান-জুৰি, ইত্যাদিবোৰে নানা ঋতুত নানা ৰূপত মানুহৰ অনুসন্ধিৎসু মনক বিস্মিত আৰু সন্মোহিত কৰি আহিছে। অনাদি কালৰ পৰা প্রকৃতি বন্দনাৰে মুখৰিত কৰি আহিছে কাব্য সাহিত্যক।
আদি কবি বাল্মিকীৰ প্ৰথমটো কাব্যোক্তিতে পোৱা যায় প্ৰকৃতিয়ে অনুভৱী হৃদয়ক স্পৰ্শ কৰি যোৱা সংবেদনশীলতা —
“মা নিষাদ প্ৰতিষ্ঠাং ত্বমগমঃ শাশ্বতীঃ সমাঃ ।
যৎ ক্ৰৌঞ্চ মিথুনাদেৱকমবধীঃ কামমোহিতম্ ।।”
তিনি হেজাৰ বছৰ পুৰণি চীনা আৰু জাপানী কবিতাৰ প্ৰতিটো স্তৱকেই প্ৰকৃতিৰ অপৰূপ সৌন্দৰ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যৰে সিক্ত—
“বাঁহৰ জোপোহাটোৰ পৰা কুলিটোৱে মাতে ।
চেৰীফুলবোৰে ভৰি দিব নোৱাৰা কৰি থৈছে বাটটো ।
ঘাঁহত পাটৰ মেখেলাৰ লোচ চোঁচোৰাই পূৰ্ণিমাৰ জোনাকত খোজ কাঢ়ে। ছোৱালী এজনীয়ে । (চীনা কবিতা / অনামী)
“চকাছন্দা পোহৰত অনুজ্জ্বল
প্ৰতিপদৰ জোনটো যেতিয়া দেখোঁ
মোৰ মনত পৰে
মাথোন এবাৰ দেখা কোনো গাভৰুৰ
চগাৰ দৰে এযোৰি ভ্ৰু ।
“(জাপানী/য়াকামোচি) “পাহাৰটোৰ ভিতৰত,
মেইপল পাত গচকি,
হেমন্তৰ বেদনাত
হৰিণাটোৱে চিঞৰি উঠা শুনিছোঁ”। (জাপানী / চাৰুমাৰু )
গুৰুদুজনাৰ গ্ৰন্থসমূহত প্ৰকৃতি বন্দনাৰ কত যে অনুপম উক্তি ভৰি আছে —
শ্ৰী শ্ৰী শংকৰদেৱৰ কীৰ্ত্তনৰ হৰমোহন খণ্ডত বৰ্ণিত
পাছে ত্ৰিনয়ন দিব্য উপবন
দেখিলন্ত বিদ্যমান
ফল ফুল ধৰি জকমক কৰি
আছে যত বৃক্ষমান।।
শিৰিষ সেউতী তমাল মালতী
লবঙ্গ বাগী গুলাল ।
কৰবীৰ বক কাঞ্চন চম্পক
ফুলে ভৰে ভাঙ্গে ডাল ।। … ইত্যাদি ইত্যাদি ।
বিশ্ব সাহিত্যত আধুনিক কবিতাৰ খোজ ৰমন্যাসবাদৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছে আৰু এইক্ষেত্ৰত ইংৰাজী সাহিত্যৰ কথা প্ৰণিধানযোগ্য । ৰমন্যাসবাদৰ কালত প্ৰকৃতি বন্দনা আছিল কাব্য সাহিত্যৰ অন্যতম উপাদান এইক্ষেত্ৰত ইংৰাজ কবি William Wordsworth হ’ল সৰ্বকালৰ শ্ৰেষ্ঠ প্ৰকৃতি কবি । তেখেতৰ The Prelude আৰু Daffodils সৰ্বকালৰ সুখপাঠ্য প্ৰকৃতি কবিতা ।
“One summer evening (led by her)
I found
A little boat tied to a willow tree
Within a rocky cove, its usual home.
Straight I unloosed her chain, and stepping in
Pushed from the shore. It was an act of stealth…..”
(The Prelude/William Wordsworth)
বৰ্তমান আধুনিক কবিতাৰ নানান সম্পৰীক্ষাৰ মাজত আধুনিক মানুহৰ জটিল মননশীলতাৰ অনুশীলন, পৰিৱৰ্তিত সমাজ ব্যৱস্থা, মানৱীয় মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়, বঞ্চনা, শোষণ, নিপীড়ন, বৈষম্য ইত্যাদিৰে সমান্তৰালভাৱে চৌপাশৰ বস্তু জগতখনে কবিতাৰ চিত্ৰকল্প নির্মাণ আৰু বিমুৰ্ত ৰূপটো স্থান পাইছে । প্ৰকৃতিৰ বস্তু জগতখনে মানুহক কেৱল জীয়াই থকাৰ প্ৰয়োজনীয় মৌলিক উপাদানখিনিয়ে দিয়া নাই, ইয়াৰ উপৰিও বিজ্ঞানসন্মত চিন্তা-চৰ্চ্চাৰ জৰিয়তে বিজ্ঞানমনস্কতা, নান্দনিক চেতনাবোধ জাগ্ৰত কৰি মননশীল চিন্তা- চেতনা আৰু বৈচিত্ৰ্যময় জীৱনবোধৰ অপাৰ উৎস হৈ লালন কৰি আহিছে ।
আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু অতি আৰামদায়ক জীৱনশৈলীক উদগনি যোগোৱা বজাৰ সৰ্ব্বস্ব অৰ্থনীতিয়ে গোলকীয়ভাৱে প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি বৃহৎ ভাবুকি আনিছে । প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো উপাদান– মাটি, পানী, বায়ু, গছ-লতিকা, নদ- নদী, সাগৰ-মহাসাগৰ, অৰ্থাৎ সমগ্ৰ বসুন্ধৰা বিপন্ন ! গোলকীয় ক্ষেত্ৰত প্ৰকৃতি বিপন্নতাই সামাজিক অস্থিৰতা, দাৰিদ্ৰ , ৰোগ-ব্যাধি, মানসিক সংঘাত ইত্যাদিবোৰ বৃদ্ধি কৰাৰ অন্যতম কাৰক হিচাপে চিহ্নিত হৈছে । কাব্য- সাহিত্যৰ দৰে অতি সংবেদনশীল ক্ষেত্ৰখনে এই বিনন্দীয়া প্ৰকৃতিৰ বিপন্ন আৰু ক্ষয়িষ্ণু ৰূপৰ প্ৰতি অধিক সংবেদনশীল হোৱাৰ সময় সমাগত । কাব্য শিল্পত অধিক দ্বায়িত্ব সহকাৰে মানৱীয় সমস্যাবোৰৰ লগতে প্ৰকৃতিক মানুহৰ মাজলৈ অথবা প্ৰকৃতিৰ মাজলৈ মানুহক পুনঃ লৈ যাওঁ আহক ।
“গছপাতবোৰৰ মাজেৰে আহি সেউজীয়াত জিলমিলায়
তুমি মোৰ ডাৱৰৰ মুখৰ ৰ’দ
প্ৰত্যেকজাক বৰষুণত তোমাক তিতি অহা দেখোঁ
তেজ সিঁচি ক’ৰবাত তুমি যেন ভূঁই ৰুই আহা
তোমাৰ চাৱনিৰে উৰি আহে এখন ৰামধেনু”।
(গছপাতবোৰৰ মাজেৰে আহি/ নীলমণি ফুকন)